SEYSMIK FAOL XUDUDLARDA TEKTONIK XARAKATINI O’RGANISHDA GEODEZIYANI O’RNI - Islom Mardonovich Pirnazarov; Shuxrat Abdusaliyevich Suyunov; Shuxrat Shermanovich Tuxtamishev; Azamat Komil o’g’li Yakubov (Open Academia, 2023)
Tektonik xarakatlar natijasida bo’ladigan zilzila tektonik zilzila deyiladi. Asosan tog’lik xududlarda bo’lib tog’ hosil bo’lish prosessi bilan chambarchas bog’liq. Bu turdagi zilzilalar butun Yer shari bo’yicha bo’ladigan zilzilaning 95%dan ortig’ini tashkil qiladi. Tektonik zilzilaning sababini quyidagicha tushuntirish mumkin. Ko’pchilik olimlarning ko’rsatishicha yerdagi moddalar tinch turmaydi. Ularga har xil kuchlar Yer markaziga intiluvchi va markazdan qochuvchi kuchlar, Oy va quyoshga tortilish kuchli, Yer soviganda vujudga keluvchi kuch, yer qobig’ining mal’um bir uchastkalaridagi radioaktiv elementlar parchalanishidan paydo bo’lgan issiqlik kuchi, nixoyat, magma krisstallanganda vujudga keladigan kuch ta’sir etadi. Yer qobig’inig mal’lum sabablarga ko’ra to’satdan silkinishi zilzila dib ataladi. Zilzila natijasida yer yuzasida bo’ladigan qo’zg’alishlar yig’indisi seysmik hodisalar deyiladi. Zilzila ko’p bo’lib turadigan joylar seysmik xududlar hisoblanadi. Seysmik xududlarda yer yuzasida bo’ladigan qo’zg’alishlarni geodezik usullari bilan yuqori aniqlikda o’lchash va ularni qayta ishlash ishlarini amalga oshirishda topogeodezik ishlarning muhim o’rin egallashi ko’rinib turibdi. Geodezik ishlarini bajarishda belgilangan tartibda va tarkibdagi geodezik – topografik ishlarni amalga oshirish zarur
Keywords: seysmik faol xududlar; tektonik xarakatlar; zilzila; deformasiya